نشست بررسی و معرفی مجموعه کتاب «داستان یک شهر» شامل دو اثر «صداهایی از پراگ» و «صداهایی از قاهره» که توسط نشر سفیر فرهنگ و هنر منتشر شدهاند، با حضور مرضیه پورچریکی (مترجم)، الهام فلاح (نویسنده و منتقد ادبی) و دکتر حمیدرضا شعیری (نشانهمعناشناس و استاد دانشگاه تربیت مدرس) برگزار شد. در این نشست، سخنرانان به بررسی ساختار روایی آثار، چالشهای ترجمه، نقش شهر در روایت و نسبت میان انسان و فضا پرداختند.
داستان کوتاه؛ ابزاری برای بیداری خواننده و بازخوانی تاریخ
در ابتدای نشست، مرضیه پورچریکی با اشاره به نخستین مواجهه خود با این پروژه گفت که ترجمه کتاب «صداهایی از قاهره» نقطه آغاز همکاری او با این مجموعه بوده است. او توضیح داد که با وجود علاقه بیشترش به رمان، مطالعه داستانهای کوتاه این مجموعه نگاهش را تغییر داده است؛ زیرا این آثار صرفاً روایتهای کوتاه نیستند، بلکه لایههایی از تاریخ، فرهنگ و تمدن را در دل خود جای دادهاند.
وی همچنین روند انتشار این مجموعه را تشریح کرد و گفت انتشار آن با کتاب «صداهایی از پراگ» آغاز شد، سپس «صداهایی از قاهره» منتشر شد و کتاب «صداهایی از توکیو» نیز بهزودی در اختیار علاقهمندان قرار خواهد گرفت؛ مجموعهای که روایتهایی از سه قاره مختلف را گرد هم آورده است.
اهمیت انتخاب واژگان در ترجمه داستان کوتاه
پورچریکی با بیان تفاوتهای ترجمه داستان کوتاه و رمان اظهار کرد که در داستان کوتاه هر واژه نقش تعیینکنندهای در انتقال معنا دارد و مترجم باید با همان دقت و وسواسی که نویسنده در انتخاب کلمات به خرج داده، متن را به زبان مقصد منتقل کند. به گفته او، هدف داستان کوتاه تنها سرگرمی نیست، بلکه ایجاد تأمل و بیداری در ذهن خواننده است.
او افزود که برای درک عمیق این آثار، مطالعه نقدهای ادبی ضروری بوده اما یکی از مهمترین چالشها، کمبود منابع پژوهشی درباره داستانهای متعلق به جغرافیاهای غیرانگلیسیزبان بوده است.
چالش ترجمه آثار چندنویسندهای
این مترجم با اشاره به ساختار متفاوت کتابها توضیح داد که هر یک از این مجموعهها شامل داستانهایی از نویسندگان مختلف است؛ به عنوان مثال، کتاب «صداهایی از قاهره» شامل ده داستان از ده نویسنده متفاوت است. به همین دلیل، مترجم ناچار بوده پیش از آغاز ترجمه با سبک، فضای فکری و زمینه اجتماعی هر نویسنده آشنا شود تا تفاوت لحن و نگاه آنان در ترجمه حفظ شود.
پورچریکی همچنین به دشواری ترجمه از زبان واسط اشاره کرد و گفت داستانها در اصل به زبانهای چکی و عربی نوشته شدهاند و ترجمه فارسی بر اساس نسخه انگلیسی انجام شده است. به همین دلیل، با استفاده از پانوشتهای توضیحی و ثبت دقیق نام مکانها و خیابانها تلاش شده فضای واقعی شهرها برای مخاطب فارسیزبان حفظ شود.
وقتی شهر از یک مکان به یک شخصیت تبدیل میشود
در ادامه نشست، الهام فلاح با بررسی پروژه جهانی Reading the City یا «خواندن شهر» گفت این پروژه با هدف ارائه تصویری واقعی از شهرها از طریق داستانهای نویسندگان بومی شکل گرفته است تا مخاطب، شهر را از دریچه تجربه زیسته ساکنان آن بشناسد، نه از نگاه گردشگری.
او با مقایسه دو کتاب «صداهایی از پراگ» و «صداهایی از قاهره» اظهار کرد که اگرچه هر دو در قالب یک پروژه منتشر شدهاند، اما از نظر نقش شهر در روایت تفاوت اساسی دارند.
چرا پراگ یک «کاراکتر» است؟
فلاح توضیح داد که در ادبیات داستانی، شهر زمانی به یک «کاراکتر» تبدیل میشود که در تصمیم شخصیتها اثر بگذارد، مسیر تحول داشته باشد و در برابر کنشهای انسان مقاومت نشان دهد. به اعتقاد او، شهر پراگ در این مجموعه دقیقاً چنین ویژگیهایی دارد.
وی چهار عامل را در شکلگیری این ویژگی مؤثر دانست: سنت قدرتمند ادبی پراگ، تراکم رویدادهای تاریخی قرن بیستم، رابطه عاطفی نویسندگان با شهر و استفاده از جزئیات شهری برای عبور از محدودیتهای دوران کمونیسم.
قاهره؛ شهری که بیشتر صحنه روایت است
این نویسنده در ادامه گفت در بیشتر داستانهای «صداهایی از قاهره» شهر بیشتر نقش بستر وقوع حوادث را ایفا میکند و کمتر به عنوان یک شخصیت مستقل در روایت حضور دارد. به باور او، دلیل این موضوع را باید در فضای سیاسی و محدودیتهای اجتماعی جستوجو کرد.
فلاح افزود که نویسندگان مصری ناچار شدهاند بسیاری از مسائل سیاسی را به بحرانهای روانی شخصیتها تبدیل کنند؛ به همین دلیل اضطراب، انزوا و بحران هویت در این داستانها حضوری پررنگ دارد و همین درونی شدن مسائل، خود نوعی موضعگیری سیاسی محسوب میشود.
او در پایان این بخش تأکید کرد که ادبیات فارسی نیز نمونههای موفقی از «شهر-کاراکتر» در آثار داستانی دارد، اما این تجربهها هرگز به یک جریان منسجم و مستمر در صنعت نشر تبدیل نشدهاند.
تقابل فضای مکانیکی و فضای تعاملی در روایت شهر
در بخش پایانی نشست، دکتر حمیدرضا شعیری با رویکردی فلسفی و نشانهشناختی به مفهوم فضا در این دو کتاب پرداخت. او با اشاره به سنت سفرنامهنویسی و ادبیات پرسهزنی گفت هدف این آثار صرفاً توصیف شهر نیست، بلکه آنها به چگونگی شکلگیری معنا در فضا میپردازند.
دو نوع مواجهه با فضا
شعیری فضای شهری را به دو نوع «مکانیکی» و «رخدادی یا تعاملی» تقسیم کرد. به گفته او، فضای مکانیکی بر پایه ساختارهای بوروکراتیک و نظم شهری شکل میگیرد و انسان را در چارچوب خود محدود میکند؛ در حالی که فضای تعاملی، حاصل ارتباط متقابل انسان و مکان است و به فضا هویتی زنده و معناساز میبخشد.
او تأکید کرد که در این نگاه، انسان و فضا به صورت همزمان بر یکدیگر اثر میگذارند و تجربه زیسته افراد، بخشی از هویت شهر را شکل میدهد.
بازتاب ذهنی زندگی شهری در داستانها
این استاد دانشگاه با اشاره به نمونههایی از داستانهای کتاب «صداهایی از قاهره» گفت بسیاری از عناصر داستانی، بازتابی از تجربه ذهنی زندگی در شهری شلوغ و پرتنش هستند. از نگاه او، رخدادهایی مانند جا ماندن قیچی جراحی در بدن بیمار یا تلاش یک مدیر برای جوانتر به نظر رسیدن، نمادهایی از اضطراب، فشارهای اجتماعی و هویت تحمیلشده در شهر مدرن به شمار میروند.
شهر؛ موجودی زنده و در حال تحول
شعیری در پایان با اشاره به داستان پایانی کتاب «صداهایی از پراگ» گفت این روایت نشان میدهد که شهر با وجود تمام جنگها، تغییرات و بحرانها، همچنان به حیات خود ادامه میدهد و زیبایی و پویاییاش را حفظ میکند. از نگاه او، فضا و انسان در ارتباطی دائمی معنا پیدا میکنند و هیچ روایت یا معنایی، پایانی قطعی ندارد.
پایان نشست با تأکید بر اهمیت روایت شهر در ادبیات
نشست بررسی مجموعه «داستان یک شهر» با تأکید سخنرانان بر ضرورت توجه نویسندگان معاصر به زیست شهری، ثبت هویتهای بومی و بازنمایی تجربههای واقعی شهرها در ادبیات داستانی به پایان رسید.
کتابهای «صداهایی از پراگ» و «صداهایی از قاهره» هماکنون توسط نشر سفیر فرهنگ و هنر در کتابفروشیهای سراسر کشور در دسترس علاقهمندان قرار دارند.
